Хас да милиисийэ формалаах дьон илиилэрин кэннилэригэр тутан, наручниктанан иһэр икки киһини иннилэриттэн, сорохтор кэннилэриттэн манаан икки хайаны холбуур муоста устун иһэллэр. Бу тутуллан иһээччи дьон иккиэн милиисийэ формалаах киргиистэртэн атына суох азиялыы сирэйдээх- харахтаах дьон. Киэһээҥи борук -сорук хараҥаҕа, синньигэс, сатыы эрэ сылдьыллар муостаҕа атах тыаһа эрэ иһиллэр, бары туох эрэ санааҕа түһэн саҥата суох күлүгүлдьүһэллэр. Тутуллан иһэр икки киһи төбөлөрүгэр биир эрэ санаа- мантан хайдах мүччү туттарабыт- диэн элэҥниир. Биирэ доҕоругар үрэх ортотугар тиийдэхпитинэ муостаттан ыстаныах- диэн сахалыы сибигинэйдэ. Өр оннук хаампатылар эмискэ: -Ыстанныбаат- диэн сахалыы хаһыы курдук иһиллэн ааһарын кытары үрдүк муостаттан икки хара күлүк аллараа диэки элэс гынан хааллылар. Аллараа куугунуу, барылыы, күүгэн аллан уста сытар таас хайа элэҥнэс түргэн сүүрүктээх үрэҕэр бачча үрдүктэн туох да харса суох, өлөрүн утуйарга холообут эрэ киһи ыстаныан сөбө. Ону да наручнига суох, халлаан сырдыгар, ханан түһэрин көрөр киһи боруобалаан көрүөн сөбө эбитэ дуу. Ол да саарбах. Маннык быһымах санаа тутуллан иһээчилэргэ киириэ диэбэккэ испит киргиис милиисийэлэрэ борук- сорукка тутан иһэр дьонноро ханна элэс гынан хаалбыттарын өйдөөбөккө да хааллылар. Хомнуо хойут, буолуох буолан бүппүтүн кэннэ айманан муоста аннын үөһэттэн өҥөйөн көрө сатаатылар да туох да суох, дьонноро сүппүттэрэ ырааппыт, хайа сүүрүктээх үрэҕэ
Бу икки ыстанааччылартан биирдэрэ бэйэтин эргимтэтигэр, хаайыылаахтар ортолоругар үчүгбарытын мэлдьэһэн күүгэн алла, устан куугунуу сытар.
эйдик биллэр киһи Манчаары этэ. Тоҕус уон икки, союз эстэр сылыгар кини саамай дьэтигэр сылдьар, түөрт уон саастаах. Манчаары муостаттан ыстанан ууга тиийиэр дылы түүрүллэ түһэн икки атаҕын аннынан наручниктаан илиитин кэнниттэн иннигэр аҕалла, ууга төбөтүнэн түһэн иһэн икки илиитин иннигэр ууна охсон, үллэ сытар сүүрүктээх үрэх уутун чэпчэкитик хайытан тимис гынан хаалла. Ууга тиийиэн аҕай иннинэ түөһүгэр толору салгын эҕирийэн ылбыта. Уу түгэҕин булаат, төттөрү эргийэ охсон илиитин соннук өрө ууммутунан атаҕынан үрэх түгэҕиттэн тэбиннэ уонна күүскэ тэбиэлэнэн үөһэ диэки харса суох дьулуруйда. Уол биир түгэҥҥэ уу үрдүгэр күөрэс гынан ылла, ол кэми сыыһа туппакка салгыны түөһүгэр толору эҕирийэн ылаат хабыс хараҥа ууга хос умсан хаалла. Манчаары ууттан иккиһин күөрэс гынан ылыытыгар наручнигын хайыы үйэ тосту тутан илиитэ босхо барбыт этэ.
Хайа үрэҕин күүстээх, түргэн сүүрүгэ тимирдэ- тимирдэ күөрэтэн көрүөх бэтэрээ ыккардыгар муоста көстүбэт сиригэр үрэх өҕүллүүтүгэр элэстэтэн аҕалла. Оннук умса – умса күөрэйэн, ууһут киһи харбаан элэҥнэтэн милиисийэлэр муостаны туораан үрэххэ сүүрэн киириэхтэригэр дылы кинилэр харахтарын дала ылбат сиригэр тиийбитэ. Киргииһийэ милиисийэлэрэ муостаттан ууга ыстаммыт дьон иккиэн өлбүт буолуохтаахтар диэн хас да күн үрэҕи кэрийэн өлүктэрин көрдөөбүттэрэ. Хаһыс да күннэригэр биирин эрэ булбуттара. Ол киһини кэннигэр сылдьар наручниктаах илиитин кыайан араарбакка ууга чачайан өлбүт диэн быһаарбыттара. Иккис киһи, Манчаары соннук көстүбэтэҕэ, таһыччы сүтэн хаалбыта. Кинини билэр дьон элбэх суумалаах харчыны дуу, көмүһү дуу, туох эрэ улахан сыаналааҕы ылан баран аатын, сэбэрэтин уларытан омук сиригэр тахсан олороро буолуо, кыра дьыалаҕа итинник, өлүү- тиллии тэҥ бэскигэ турар ыстаныытын оҥоруо суохтаах этэ дииллэрэ.
Манчаары орто дойдуга төрөөн киһи буолан олорбут түөрт уон сылын аҥаарыттан ордугун зонаҕа аһарбыта. Киһини билэр, кыанар буолуоҕуттан малолеткаттан саҕалаан олорбут буолан олоҕо бүттүүн воровской романтика этэ. Дьиҥэр кини зона олоҕуттан атын олоҕу билбэт этэ диэххэ сөп. Зонаттан тахсыа эрэ кэрэх, бөхтөр сырса сылдьан оҥорботох да дьыалатыгар дьыала оҥорон син биир зонаҕа ыытан төннөллөр этэ. Эргиллэн кэллэҕин ахсын бырааттарыгар итиэннэ хаайыыга төннүөм суоҕа, эһиги хаайыыга эрэ түбэһимэҥ, ол дойду оборчо курдук төттөрү оборон ыла турар айылгылаах диирэ. Манчаары куруук көҥүл олоххо тардыһара, ол эрээри тоҕо эрэ киниэхэ көҥүл олох көҥүллэммэт курдуга. Бу киргииһийэҕэ тиийэн муостаттан ыстаныан иннинэ зонаттан үс эрэ сыллааҕыта тахсыбыта.
Бүтэһик биэс сылга түбэһиитигэр олох араас эргиирин, соһуччу охсуутун бары көрбүт киһи оҕолуу Таһыырдаах, ыараханнык ааспыт оҕо сааһыгар кини чугас доҕотторо араас мүччүргэннээх сыдьикти боростойдук, киһи күлүөн да, хомойуон да курдук түбэһэн турар. Ол күн күнүс дьиэтигэр кинигэ ааҕа сыппыта. Оҕо эрдэҕиттэн араас кинигэ бөҕөтүн аахтаҕа аҕай. рыылардаах кинигэлэр эрэ этэ. Ол кэпсээннэр геройдарын кытары туох да кыһалҕата суох аан дойдуну бары кэрийэрэ, кинилэрдиин араас быһылааннарга түбэһэрэ. Уон биир сааһыгар сылдьан
“Ташкен горон хлебный” диэн беспризорник оҕолор мүччүргэннээх сырыылаах олохторун туһунан кинигэ булбута. Ол кэпсээҥҥэ баар беспризорник оҕолор сырыыларын романтикатыгар киирэннэр иккиэ буолан Тойбохой детдомуттан Ташкеҥҥа күрээбиттэриттэн саҕаланан олоҕо хаайыы суолунан барбыта.
– Аан хоско Манчаары баар дуо?- диэн саҥа иһилиннэ. Ааҕа сытар кинигэтин ууран хостон өҥөйөн көрбүтэ табаарыһа Шмид кэлэн турар. Ону – маны кэпсэтэ түһэн баран көрсүһүүнү бэлиэтиэххэ баар эбит дэстилэр. Ийэтэ таҥнан тахсан иһэр уолугар эмиэ онно- манна түбэһиэҥ, барыма диэн сэрэтэн көрдө. Ийээ, сотору кэлиэм, туох буолуохпунуй – диэн уол күлэ -үөрэ дьиэттэн тахсан барда. Бу күлэ- үөрэ тахсыбыт Манчаары дьиэтигэр аны биэс сылынан биирдэ эргийиэн ити кэмҥэ хантан билиэй. Уолаттар дэриэбинэ ортотунан, өрүс үрдүнэн турар аргы маҕаһыыныгар тиийэн биир буоккачаан ылан биэрэккэ киирэн ону -маны кэпсэтэ- кэпсэтэ кыра кыратык куттан иһэ олордулар. Кэпсэтии кэргэн, кыыс- дьахтар диэҥҥэ тиийбитигэр Шмид :- Ити атыыһыт кыыс үчүгэй да кыыс эбит. Билсибит киһи баар ини – диэн баҕа санаатын быктаран аһарда.
– Какие проблемы Шмид. Билигин мин маҕаһыыҥҥа киириэм, стоять, не двигаться, ограбление диэм. Ити кэнниттэн эн киирэн кэлэҕин уонна миигин просто үүрэн таһаараҕын уонна кыыһы кытары билистэҕиҥ ол- диэн Манчаары былаан оҥоро охсор. Саба быраҕан көрүүгэ былаан отой боростой уонна идеальнай. Итиннэ уолаттар кими да өлөрбүтэ, кырбаабыта, улаханнык саҥарбыта да иһиллибэтэҕин иһин Манчаары хаайыыттан кэлбит диэн аҥаардас сураҕыттан дэриэбинэ бары кутталга олорорун уонна түгэн диэн баарын өйдөөбөтөхтөрө. Аргылара бүтэн чаһыыны көрбүттэрэ маҕаһыын сабыллара чугаһаабыт. Чэ дабаай – дэһэн уолаттар маҕаһыыннарыгар кэллилэр. Манчаары маҕаһыын аанын аһан киирээт ааны хатаабаккын диэн кэпсэтиини умнан, кинини билэн, куттанан хараҕа кэҥээбит, сап- салыбырас буолбут соҕотох турар кыыс иннигэр аан күрүчүөгүн сабан чып гыннаран кэбистэ. Кыра маҕаһыын дьиэтин ортотугар чиккэс гына түһээт кэпсэтиллибит былаан быһыытынан:- Стоять, не двигаться, ограбление – диэн биллэрдэ. Атыыһыт кыыс ол үлүгэрдээх хамаанданы истээт куттанан тута прилавок анныгар түстэ. Шмид, түбэһэ киирэн Манчаарыны үүрүөхтээх киһи ааны тардыбыта аана хатыылаах буолан биэрдэ. Ити кэмҥэ болдьообут курдук нэһилиэк участковай милиисийэтэ Бүөтүр Макаарап рапкоп сабыллан эрэр ыскылаатыттан аргы маҕаһыынынан курдары тахсаары ыскылаат өттүттэн киирэр аанынан киирэн кэллэ. Маҕаһыын ортотугар соторутааҕыта хаайыыттан кэлбит Манчаары турарын, аан хатыылааҕын уонна атыыһыт прилавок кэннигэр саһан олорорун көрөөт тута:- Стоять, не двигаться- диэн хаһыы бөҕө буолан Манчаарыны сонно наручниктыы оҕуста. Кыраһаабысса атыыһыт кыыстыын билсиһиэхтээх Шмит кэпсэтиилээх былааннара итинник эргийэн тахсыбытын маҕаһыын эрэһиэккэлээх түннүгүнэн көрөөт куотарга барда. Итиннэ киирэн биэрдэ да групповое ограбление буолан сокуонунан иккиэн элбэхтии сылга түбэһэллэрэ чуоккай этэ. Манчаарыга тута уголовнай дьыала тэриллэ оҕуста, соннук дьиэтигэр сырытыннарбаккалар Сунтаардаттылар. Оннук ыксаабыт курдук сууттуу охсон түргэн үлүгэрдик хаайыыга ыытан кэбистилэр. Манчаары да табыллыбатах былаантан кэлэйэн дьыала тэриллэригэр да, суукка даҕаны ааһына сатаабатаҕа, сүүт бүтэһик тыл биэрбитигэр тугу да саҥарбатаҕа. Кини олоҕун айыылар кытары кыраабыт курдуктар этэ.
Манчаары барахсан Христос таҥара бу орто дойдуга эрэйдээх- муҥнаах олоҕу олорон сибэтиэй буолбутун курдук отой кыратыттан эрэйдээх- муҥнаах олоххо олорбута. Ол гынан кини таҥара күлүгэр турбатаҕа, боростуой дьон билбэт олохтоох дьоно, хаайыылаахтар эрэ бэйэлэрин истэригэр легенда гынан кэпсиир киһилэрэ буолбута. Оҕоҕо кырыктаах аҕаттан төрөөн сорох түгэҥҥэ икки атаҕыттан таҥнары быаннан ыйанан туран таһыллара. Ол таһыыр уол ытыыр, ааттаһар- көрдөһөр диэни билбэтиттэн өссө кырыктаахтык барара. Ийэтэ барахсан оҕотун көмүскэһэн көрдөҕүнэ кыра оҕолордуун ийэлиин бары кырбаналлара. Ийэ төһө да хараҕын уутун сууммутун иһин улахан уолун аны бары кырбаныахпыт диэн кыайан көмүскүүр кыаҕа суох этэ. Күн ахсын итинник таһыырдаах олохтон тоҕус сааһыттан саҕалаан Манчаары саас халлаан сылыйда да дьиэтиттэн куотан, саһа сылдьар буолбута. Дьиэтигэр ким да суоҕар үөмэн киирэн ийэтэ, оҕом киирэн аһыа диэн оһоххо ууран кэбиспит сылаас аһын кистээн аһаан тахсара. Айбыт аҕата улахан уолугар биир сылаас тылы саҥарбакка,
хаҕыс майгытынан, таһыырынан, кырбааһынынан саһа сылдьарга, уоран аһыырга үөрэтэн былыргы кэпсээҥҥэ баар норуот геройа Манчаары таһыырдаах олоҕор майгылыы иитэн эрэрин өйдөөбөтө. Бэйэтин акаары санаатыгар өһөс уолун майгытын тоһутан иннин ылыы этэ. Хас да сыллаах уол сүрүн тоһута сатааһына бу уолун кэнниттэн сыллата төрөөбүт элбэх уол оҕотугар тугунан дьайыан хантан билиэй. Манчаары уолга баҕар ийэтинэн хадаар Хаданнар аатырбыт күүстээх Быдыгыйдарын хаана бэриллэн тостубат өһөс майгы баара буолуо. Баҕар Манчаарылыын Иркутскай түрмэтиттэн бииргэ күрэспит Хадан киһитэ Омуочаттан хаан таттарыылааҕа буолуо. Туох билиэй буо. Дьэ итинник, атаҕастанар баар буоллаҕана атаҕастаныы, таһыллар баар буоллаҕына таһыллыы кытаанаҕын отой кыратыттан билэн улааппыт оҕо кини этэ. Бүтэр бүппүтүн, таһыллыы, кырбаныы кытаанаҕын ааһан баран тымныы кыһыҥҥы киэһэ таһырдьа тахсан хааннааҕынан ииктии туран ыарыытыттан буолбакка буруйа суох атаҕастаныыттан абаккаран дьэ хараҕын уута тахсан ытыыра. Көмүскэлэ диэн бу орто дойдуга төрөппүт ийэ да кыайан көмүскээбэт буолан хараҕын уута эрэ. Ийэ барахсан уола уон биирин туолуута аҕата уолун кырбаан өлөрүүһү диэн Тойбохой детдомугар биэрбитэ. Ол саҕана дьиҥэр тыыннаах ийэлээх аҕалаах оҕону детдомҥа ылбаттар этэ эрээри дьэ хайдах эрэ ылбыттара. Ийэ барахсан оҕотун туһугар көрдөһүүтэ бэт буолуо диэн таайа эрэ саныыбыт.
Манчаары олоҕо тоҕо хаайыы суолламмытай диэн бастакы таабырынын күлүүһэ манна сытар.
Эн уол оҕоҕун кыратыттан атаҕастаан иитэн көр эрэ?
Детдомҥа төрдүс кылааска үөрэнэ сылдьан Манчаары библиотекаттан “Ташкент город хлебный” диэн беспризорник оҕолор мүччүргэннээх сырыыларын туһунан оҕоҕо аналлаах кинигэ булан ылла. Хас да сыл сайыны быһа ойуурунан сыһыыннан саһа сылдьыбыт уол ол гражданскай сэрии саҕанааҕы тулаайах оҕолор олохторун бэйэтин олоҕор тэҥнии санаабыта. Куруук да бэйэтэ көҥүл олох романтикалаах
икиһи ол көҥүл оҕолор курдук ааһан иһэр поездка олорсон ырыых – ыраах билбэт куораттарыгар тиийиэн баҕарда. Бэйэтин саастыы Чаалбаан Слава диэн бэйэтин курдук өрө көрбүт сытыы уолчаанныын табаарыстаһаннар кинигэни ааҕа- ааҕа Сэбиэскэй союз картатын булан, ханан хайдах айаннаан Ташкент куоракка тиийэр туһунан устар кыһыны быһа былаан оҥостон таҕыстылар.
Чаалбаан хантан эрэ ыраах, оройуон түгэҕэр баар Түбэй диэн кыра дэриэбинэттэн төрүттээх уол. Ийэ- аҕа диэни билбэтэх төгүрүк тулаайах оҕо ханна да барара биир. Онон Манчаарылыын бу кэпсээҥҥэ баар тулаайах оҕолор курдук мүччүргэннээх сырыылардаах айаҥҥа турунарга бэлэм киһи. Бараары кэлээри тыҥаан сылдьар оҕолорго күүтүүлээх сааскы сылаас күннэрэ дьэ тиийэн кэллилэр. Кинилэр бу детдом дьиэтиттэн тахсан бардылар да ким да кинилэргэ ас бэлэмнээн биэрбэтин, аччык кэмнэр саҕаланыахтарын бэккэ диэн билэллэр. Онон хайаан да харчы булунуохха наада диэн маҕаһыынтан харчы уораары сэмээр маҕаһыыҥҥа киирэр тахсар суолларын үөрэтэллэр. Ыраах, сир түгэҕэр баар Ташкеннарыгар барыахтаах суолларын быһа холоон билбиттэрэ. Тойбохойтон түөрт көстөөх сиргэ суол устун бардахха Кириэстээх диэн улахан дэриэбинэ баар. Онтон салгыы өрүһү туораан суолунан бара турдахха сүүччэ биэрэстэ курдугунан Мииринэй диэн алмаас хостуур куорат баарын картаҕа көрбүттэрэ. Ол Мирнэйтэн ханна баҕарар көтөр аэропорт баарын билэллэр.
Биир күн маҕаһыын сабыллыан аҕай иннинэ Манчаары маҕаһыыҥҥа киирэн түгэх, ыскылаат буолан турар хоско үлэһиттэргэ көстүбэккэ сыбдыйан киирэн саһан хаалла. Үлэһиттэр бары барбыттарын, маҕаһыын уу чуумпу буолтун кэннэ аргыый, тыаһы – ууһу иһиллии- иһиллии саспыт хоһуттан тахсан кэллэ. Атыыһыт кассатын аһан аҕыйах мөһөөк харчыны булан ылла. Суолга наада буолуо диэбит чэпчэки ыйааһыннаах аһылыгын ылан үрүһээк баарыгар хаалаата. Дэриэбинэ ортотугар турар маҕаһыыҥҥа сарсыардааҥа дылы ким да кэлбэтин билэр буолан уол ыксаабат, түүн да уһун. Түүн биир чаас саҕана кэпсэппиттэрин курдук Чаалбаан сыбдыйан кэлэн иһиллэр иллибэттик түннүгү тоҥсуйан тобугураппытыгар түгэххэ баар аан ис өттүнэн аһыллар күрүчүөгүн аһан кһиллэрдэ.
Уон иккилээх уолаттар, Манчаарылаах Чаалбаан бу бастакы улахан уоруулара этэ.
Уолаттар түүн орто лаппа ааспытын кэннэ маҕаһыыннарыттан сыбдыйан дьоҥҥо эрэ көстүбэ-тэрбит диэн күлүк сирдэринэн, дьиэлэр быыстарынан элэгэлдьиһэн ойуур диэки түһэ турдулар. Дэриэбинэттэн тэйэн, харчыларын астаах икки үрүһээктэрин бэйэлэригэр бэлиэ буолуо диэбит сирдэргэр кистээн кэбистилэр. Оннук саһа былаан кэлэн детдомнарын дьиэтигэр киирэн ороннорун булаат утуйан буккураһан хааллылар.
Түүҥҥү сырыыларыгар төһө да күлүк сирдэринэн саһан сырытталлар өйдөөн көрбүт киһи баар этэ. Сарсыныгар сарсыардаттан маҕаһыыны аһан кассаттан харчыны, аһы-үөлү уорбуттар диэн дэриэбинэ иһигэр айдаан оргуйа түстэ. Маҕаһыынтан учасковай милиисийэҕэ улахан уоруу буолла диэн эрийэ оҕустулар. Түгэнинэн туһанан кыайан отчуоттаабакка сылдьыбыт бэйэлэрин растраталарын, уоруллубут аҕыйах ас дуомун, харчыларын хас да төгүл эбэ охсон туох да үлүгэрдээх элбэх уоруу буолбут курдук оҥоро охсон кэбистилэр. Ол үлүгэр, хаһан да буолбатах уоруу аймалҕана хочо нэһилиэгэр ыалтан ыалга көһөн били түүн үрүсээктээх ойуур диэки баран иһэр детдом оҕолорун көрбүт киһиэхэ тиийдэ. Кини обургу ким да билбэтин билэр киһи буолан сэбиэт дьиэҕэ тиийэн түүн үрүсээк сүгэһэрдээх оҕолору көрбүтүн омуннаан соҕус кэпсээн үллэҥэлэттэ. Сэбиэт бэрэсэдээтэлэ кабинетын кытары сэргэ турар кабинеттан участковайы ыҥыран ылан детдомҥа уоруйах оҕолору тута бардылар. Манчаарылаах Чаалбаан уоруу айдаана намыраатаҕына барыахпыт диэн тугу да билбэтэҕэ буолан сырыттахтарына сэбиэти кытары участковай, өссө хас да киһи детдом дьиэтигэр сорунуулаах баҕайытык киирэн кэллилэр. Детдом дириэктиригэр сэбиэт эрдэттэн эрийбит буолан уол оҕолорун хомуйан көрүдүөргэ стройдатан көрүстэ. Манчаарылааҕы түүн түбэһэн көрөөччү түүҥҥү түлүрбэх, бу уолаттар диэн икки кыра уолчааны ыйан биэрдэ. Урут биир да киһини тутар диэни билэ илик участковай милиисийэ улахан уоруйахтары туппут буолан, ол икки уолчаан үрдүгэр түһэн илиилэрин наручниктаталаан кэбистэ.
Соннук дьэ уолаттары түҥнэритэ кэйиэлээн сэбиэт дьиэтигэр үүртэлээн аҕаллылар. Участковай кырачаан уоруйахтары кабинетыгар наручниктарыттан дьиэни сылытар батареяҕа ыйаталаан кэбистэ. Ол кэннэ хамсыыр да кыаҕа суох ыйанан турар оҕолору сынньана-сынньана кырбаталаан ыһыы-хаһыы бөҕөнү таһаарда. Сорох түгэҥҥэ билиммэттэриттэн абаккаран саа приклатынан, бэстилиэн тутааҕынан ханна түбэһиэх биэртэлиир. Сэбиэт, манна үлэлиир сэкиритээр дьахталлар, наадаҕа киирэ -тахса да сылдьааччылар былыр кэпсээҥҥэ баар НКБД саҕанааҕы курдук накаастаан доппуруостааһыны көрө- билэ, истэ сылдьан ким да оҕолору көмүскээн биир тылы саҥарбата. Сордоохтору ким да көмүскэспэт буолан участковай милиисийэ үлэ чааһа бүтүөр дылы доппуруос диэн кытаанаҕын оҥордо. Икки уол отой тугу да билиммэтилэр. Детдом оҕолоруттан баран- Манчаарылаах Чаалбаан киэһэ бааллар этэ дуо?- диэн оҕоттон бары ыйыта сатаатылар. Детдом диэн детдом, бары биир ыал оҕотун курдук ким да кими да түһэн биэрбэт майгылаах дьон буоланнар баар этилэр диэнтэн атын тылы истибэтилэр.
Киэһэ хойукка дылы оннук дьаабы кэннэ сарсын уолаттары Сунтаардатабыт диэн аһаппакка да сэбиэт дьиэ кэннигэр турар уһун подвалга хаайталаан кэбистилэр. Сарсыардааҥҥа дылы манааҥ диэн икки туосапка сэбилэниилээх саастаах дьону харабыл гынан олортулар. Тымныы подвалга умсарыта анньалларыгар хата наручниктарын санаан устубуттарыгар махтал буолла. Оҕолор эрэйдээхтэр туора дьонтон маннык хабыр тутууга бастакы түбэһиилэрэ буолан бастаан улаханнык куттаммыттара. Оҥой -соҥой көрсөн, ытаһыах курдук муннуларын өрө сыҥан испиттэрэ онтон синнэригэр түспүттэрэ, кэлин тугу да саҥарбат буолтара. Оҕолор диэн кинилэри көмүскүөх, сылаас тылы саҥарыах биир да киһи чугаһынан суох этэ.
Тымныыннан үргүйэр турар подвалга өр тулуйан олорботулар. Сүбэлэһэн подвал түгэх өттүнэн куотар хороон хаһан бардылар. Подвал үрдэ үксэ мас хатырыга, эпиилкэ буолан начаас сырдык көстөр сиригэр тиийбиттэрэ. Аатырбыт Хочо нэһилиэгэ чуумпуран, дэриэбинэ үрдүнэн сааскы сылаас нуһараҥ түүн түптэ буруота эрэ тунаарар буолтун кэннэ Манчаары хороонун үөһээ өттүн көҥү тардан таһырдьа быган тула өттүн көрүннэ. Икки ахраанньык туоһапкаларын подвал баһыгар түһэхтэригэр ууран нөҥүө хайыһан кэпсэтэ олороллор. Уолаттар иккиэн хороонноруттан аргыый тыаһа суох сыбдыйан таҕыстылар. Атахтарын төбөтүгэр үктэнэн тыаһа суох нүксүччү туттан хаайыылаахтар куотан эрэллэр диэн хаһыыра түстэ. Ол хаһыыны истээт атахтарын төбөтүнэн үподвалтан тэйэн эрдэхтэринэ биир харабыл алҕас эргиллэн күрүөйэхтэри өйдөөн көрдө. Тута ктэнэн тыаһаамаары сэрэнэн испит кырачаан күрүөйэхтэр харса суох иннилэрин диэки түһүнэн кэбистилэр. Ол ыстаммыттарыгар кэннилэриттэн сырсааччы харабыллар тохтуу түһэн оҕолор сиппэттэрин билэн атахтарын кыҥыы- кыҥыы туоһапкаларынан ытыалаан табырҕаттылар. Туоһапка эстэр тыаһа тас гынарын, сыыспыт буулдьа иһиирэн ааһар тыаһын истээт уолаттар буулдьаҕа таптарымаары туора- маары бугуйа сүүрдүлэр. Инньэ гынан киһи табыах сириттэн таптарбакка сиирэ- халты ыттаран дьиэ кэннигэр түстүлэр да тохтообокко кистээбит үрүһээктээх сирдэрин диэки түһэ турдулар. Таҥара баар буолан уолаттары хата биир да буулдьа таппатаҕа.
Арай ити кэмҥэ оҕоҕо оҕолуу сыһыан, таптал, харысхал баар буоллун, иккис Манчаары кэпсээн буолан тахсан кэлиэ этэ дуо?
Оччотооҕу да, билиҥҥи да кэмҥэ кыраҕа- кыаммакка икки атах сыһыана оннук.
Уолаттар дэриэбинэ таһыгар тахсан сүүрэллэрин тохтоттулар. Хайдах куоппуттарын, сыыһа ытыллыбыт буулдьа хайдах иһиирэн ааспытын кэпсэтэн, күлсэ- күлсэ хаамсан иһэннэр таҥастарын көрүммүттэрэ Чаалбаан киэҥ халҕайбыт чараас ыстаанын буулдьа дьөлө көппүт. Халлаан кыыллара онно дьыалайдаабатылар. Оксиэ, бу киирбит, бу тахсыбыт диэн буулдьа киирэн тахсыбыт сирин тарбаҕын уган Манчаарытыгар көрдөрөр. Ол кэннэ кэннин хайыһан:- Ту мэ -диэн саанан ытыалаабыт киһиэхэ быһыылаах кокуоска биэрэр. Дьиҥэ ол буулдьа кыратык да таарыйбыта буоллар туох ханнык балаһыанньа буолуон туох да билбэт этэ. Дьэ уолаттар уонна бу дойдуга төннүбэттии бардылар. Ыраах айаҥҥа туруммут дьон быһыытынан суол устун ыксааабакка аргыый хаамсан иһэллэр. Биирдэ эмэ массыына- матаһыыкыл тыаһын иһиттилэр да ойуурга тахсан биэрэллэр. Төһө да кыра дьон буоллалар сэрэх бөҕөлөр. Дьон көрдө да милиисийэҕэ хайаан да биллэриэхтэрэ, оччоҕо хайа диэки баран иһэрбит биллэн, манаан тутуохтара диэн саһан хаалаллар. Аччыктаатыбыт дэстилэр да үрүһээктэриттэн астарын ылан хабыалыыллар. Оннук икки көс курдук барбыттарын кэннэ суол кытыытыгар сыһыы уҥуор түптэ буруота унаарда, аҕыйах да буоллар дьиэлэрдээх сайылык ферма көһүннэ.
Күн киэһэрэн эрэр, Манчаары Чаалбааныгар сайылык көстөр көстүбэт сиригэр:- сытан сынньа-ныахха. Түүн утуйбуттарын кэннэ ити дьиэлэргэ киирэн ас ылан ааһыахпыт- диэтэ. Дьиэтигэр куруук аҕатыттан сынньыллан, түүн дьоно утуйбутун кэннэ үөмэн киирэн аһыы үөрэммит буолан оннук былааннаах. Сайылыкка ыалдьыт курдук киирэн аһатыҥ диэтилэр да күрээбит оҕолор манна сылдьан аастылар диэн сурах оройуон иһигэр тыаллааҕар түргэнник тарҕанара чуоккай. Уолаттар милиисийэ кинилэри дойдуларын диэки барбыттара буолуо диэн Сунтаарынан, Элгээйиннэн, Түбэйинэн көрдүүр буолуохтаахтар диэн сэрэйэн иһэллэр. Дьиҥэ да оннук этэ. Манчаары кэллэ дуо?- диэн участковай Павлов милиисийэ уол дьиэтигэр хаста да кэлэн ыйыппыта. Оройуон милиисийэтин начальнига сарсыардаттан Павловка Тойбохой диэки Элгээйиттэн төрүттээх оҕолор улахан преступление оҥордулар, итиннэ тиийиэхтэрин сөп диэн эппитэ. Элгээйигэ онон эмиэ айдаан, өрө көтөһүллүү бөҕөтө, ДНД лар, нэһилиэк актива диэн дьон бары сэрэтиллэн үлүгэрдээх бандьыыттары тутаары бэлэмнэнии үлэ бара турара.
Өр кэтэһиннэрэн ынах -сүөһү ыанан бүттэ. Далтан сүөһүлэрин мэччитэ үүртэлээн бостуук атыгар олорон һайдаан-һаттаан бара турда. Дьахталлар мэниктии сылдьар оҕолорун хомуйан хаһыытастылар. Устунан сайылык чуумпуран, оҕо- дьахтар чаҥкынас саҥата сүтэн налыччы утуйарга барда. Маҕаһыынтан ылбыт хары чаһыыларын көрө сытан түүн үс чаас диэки дьон түлүк ууларыгар тиийэллэрин саҕана уолаттар сайылык дьиэлэригэр кэллилэр. Дьон-сэргэ кэлэригэр барарыгар наадыйбат нэк буолбут ыттар тыаһа суох сыбдыйан кэлбит оҕолорго кыһаллыбатылар. Сайылык дьоно хаһан да ааннарын хатаабаттар, уопсайынан да ааннарын тыа ыала хатаабат. Онон Манчаары уол хатыыра суох аанынан аргыый сыбдыйан киирэн аана суох ыскааптан лэппиэскэ, кырыыҥкалаах сүөгэй ылан, киирбитин курдук тыаһа суох тахсан хаалла. Аттыгар наара ороҥҥо утуйан cыыгынаһа сытар оҕолор, кинилэр ийэлэрэ да киһи киирэн астарын ылан тахсыбытын билбэтилэр. Уолаттар устар киэһэни быһа утуйбут дьон ити кэннэ Кириэстээх хайысхатын тутан суол устун салгыы, сүөгэйдээх лэппиэскэлэрин мотуйа -мотуйа туох да кыһалҕата суох хаамса турдулар. Иннилэригэр түгэҕэ биллибэт киэҥ айан суола тыргыллара,“Ташкен хлебный город” диэн кинигэ кэпсээнигэр баар беспризорник оҕолор араас мүччүргэннээх сырыылара кинилэри кэтэһэ сытара.
Кириэстээх диэн өрүс үрдүгэр турар улахан дэриэбинэ таһыгар нөҥүө киэһэ тиийбиттэрэ. Түүн, эмиэ дьон утуйан ортолообутун кэннэ дэриэбинэҕэ киирэн утуйа сытар дьон аһаҕас хаалларбыт ааннарынан дьиэлэригэр тыаһа суох сыбдыйан киирэн остуолларыттан, ыскааптан ас хомуйан тахсаннар өрүс кытыытыгар олорон аһаатылар. Аһыы олорон көрдөхтөрүнэ суоллара өрүһү туораан тайҕаҕа киирэн бара турда. Мантан Миирнэй куорат сүүс биэрэстэ, түөрт- биэс хонук хаамар сирдэрэ. Бүлүү өрүһү хаайан уот ылаары ГЭС диэн оҥоро сылдьар буоланнар уута быстан сытар онон уолаттар кэһэн киирэн иһэннэр өрүстэрэ кыра сиргэ дириҥээн ылбытын харбаан туораатылар. Дьэ уонна оҕолоро оҕолор курдук саҥалара чаҕааран, күлэн -салан, кэпсэтэ- кэпсэтэ суол устун Мирнэй куораттарын бу диэки буолуо диэн суол устун түһэ турдулар. Кинилэргэ ханна эрэ ыраах оскуола походугар баран иһэр курдук барыта интэриэһинэй этэ. Бу уон көстөөх түҥ тайҕаннан барар айан суолунан сатыы Кириэстээхтэн Мирнэйгэ дылы улахан да дьон сорунан барбат сирэ этэ. Суол устун хаамсан иһэр оҕолорго айбыт таҥара, эрэйдээх, муҥнаах- таҥнаах олоҕу олоруохтара, онон саатар кыра ыарыыга ыалдьыбатыннар диэн сүрдээх бөҕө эти- сиини, доруобуйаны бэрсибит курдуга. Кинилэр саастарыгар тэҥэ суох сытыы-хотуу, кыанар, күүстээх- уохтаах, саха омукка өссө төрүү илик оҕолор этэ, ол иһин да уон көс сири ыраах дии санаабатах-тара.
Суол устун хаамсан иһэн аакка табар арагаайкаларынан чыычаах, муруку буоллун быһа ытан үрүһээктэригэр уктан иһэллэр. Куруук бэйэлэрин дьаһана үөрэммит буоланнар суолтан хансыарба бааҥкатын ылан үрүһээктэригэр уктубуттара, кыра быһыччаларын, күөгүлүлэрин, туустарын, чэйдэрин, испиискэлэрин илдьэ сылдьаллар. Дьиҥэ арагаайканы, күөгүнү, ас буһарына охсорго хансыарба бааҥкатын уонна араас бытаххайдары ол кэмнээҕи саха оҕото бары илдьэ сылдьара. Уулаах сири буллулар да тохтоон чыычаахтарын, мурукуларын буһаран сырдьыгынатан сиэн иһэллэр. Ол хаамсаннар сарсыныгар обургу үрэххэ тиийэн кэллилэр. Ботомоойу диэн карталарыгар баар үрэхтэригэр кэлбиттэрин, мантан Мирнэй куорат алта көс хаалбытын билэллэрэ. Үрэх кытыытыгар күөгүлээри чиэрбэлии сырыттахтарына бортобуой уазик массыыналаах нууччалар тиийэн кэллилэр. Бу балыктаах үрэҕи сөбүлээн өрөбүл аайы кэлэр Мирнэй куорат дьоно этэ. Күрүчүөккэ хаптаран ылбыт балыктарын кулуһуҥҥа үтэн, хансыарба бааҥкатыгар буһаран сиир, икки кыра саха оҕотун нуучча дьоно дьиктиргии көрбүттэрэ. Чугаһынан кинилэргэ төрөппүт курдук биир да киһи суоҕа, тохтообокко устан куугунуу сытар сүүрүктээх Бүлүүчээҥкэ үрэх уонна тула уу чуумпу түҥ ойуур турара. Өрөбүл күн дьиэлэригэр төннөн иһэн суолга бу оҕолору ситэн ылбыттара. Туох эрэ соруктаах, куорат диэки баран иһэр оҕолор эбит диэн кэпсэтиитэ суох тохтоон олоруҥ дэспиттэрэ. Соннук ойууртан булбут оҕолорун куоракка илдьэ кэлбиттэрэ. Үчүгэй нуучча аһыныгаһа дьикти буо, дьиэлэригэр киллэрэн таптаан, аһатан бөҕө көрдүлэр. Кыһалҕата диэн уолаттар нуучча омугу кытары алтыһа илик буоланнар ити кэмҥэ нууччалыы үчүгэйдик өйдүүр эрээри, кыайан кэпсэтэ илик этилэр. Нууччалыы билэр таһымнара кинигэ ааҕартан тахса илигэ. Түҥ- таҥ да кэпсэттэллэр соҕуруу куоракка детдомҥа баран иһэбит, тулаайахтарбыт диэн быһаарсыбыттара.
Ити киэһэ ол дьонноруттан ыйдаран уолаттар Мирнэй аэропордугар киирбиттэрэ. Хаһан да көрбөтөх оҕолору улахан таас дьиэлэр, таас аэропорт, улахан сөмөлүөттэр сөхтөрбүттэрэ. Аэропорт вокзалын иһинэн -таһынан, остолобуойунан эргийэ сылдьаннар саҥа сиргэ, саҥа олоххо үөрэнэн барбыттара. Киэҥ сиргэ кинилэргэ ким да наадыйбат, дьон бары ыксыы-тиэтэйэ сылдьар. Манна кэлэн иһэннэр түүн от- мас төрдүгэр хоммут буоллахтарына билигин вокзал ыскамыайка-тыгар утуйан буккураһар буоллулар.
Оҕолор бу сылдьан кэтээн көрөллөрүнэн Москуба диэки көтөр дьон бары мааны таҥастаах буолаллар. Бырадьаага сылдьар курдук тырыттыбыт таҥастаах киһини кассаҕа да чугаһаппаттара чуоккай эбит. Хайаан да мааны таҥас наада буолла. Таҥас булунар санааттан куорат ортотугар турар оҕо таҥаһа атыылыыр маҕаһыыны кэтээтилэр. Ханан киирэн, ханна саһан үлэ кэннэ маҕаһыын иһигэр хаалыахха сөбүн үөрэтэн баран биир күн ким да көрбөтүгэр сөп түбэһиннэрэн кыра кладовка баарыгар киирэн хааллылар. Атыыһыттар барбыттарын кэннэ тахсаннар түүн хойукка дылы сиэккилэҕэ көрүнэ- көрүнэ араас таҥас сыымайдаан мааны ыал оҕотун курдук тобуктара да токуйбат гына ыга таҥнан кэбистилэр. Маҕаһыынтан тахсаары гыммыттара арай таһыттан хатыылаах. Түннүгүнэн тахсыахтарын киирбэт- тахсыбат курдук тимир эрэһиэккэннэн саба саайыллыбыттар. Уолаттар тахсар сири көрдөөн эргийэн көрөн тахсар сир булбатылар. Онон килиэккэҕэ хаайтарбыт кыыл курдук айманан иһэннэр уоскуйан саҥа былаан оҥоһуннулар. Былааннара оҕолуу боростой, аан кэннигэр саһан атыыһыт киирэрин кэтээн баран кэнниттэн атыылаһааччы курдук батыһан киирии. Итинник сарсын сарсыардааҥы мантан тахсар былааннарын толкуйдана охсон баран маҕаһыын сэбиэдиссэйин ыскаабыттан ас ылан тото аһаатылар уонна сэбиэдиссэй дьыбааныгар сытан бэт үчүгэйдик утуйан буккураһан хааллылар. Сарсыарда былааннарын курдук маҕаһыын үлэһиттэрэ кэлэн киирэллэригэр аан кэннигэр саһан биэрбиттэрэ. Ааһалларын кытары кэннилэриттэн бастакы атыылаһааччы курдук эмискэ баар буола түспүттэрэ. Кырдьык -хордьук таҥас көрдөҕө буола сылдьан тыаһа суох сүтэн хаалтара. Биир да маҕаһыын үлэһитэ оҕолор киирэннэр хонон, таҥнан тахсыбыттарын билбэккэ хаалбыттара. Маҕаһыын сэбиэдиссэйэ ыскаабыттан аһа аҕыйаабытын өйдөөбөтөҕө, бары -барыта миэстэтигэр, уурбут- туппут курдук ып ыраас кылбайан турара. Сол күн кассаттан дьону кытары дьоһуннаахтык туттан, уочараттаһан тиийэн Москубаҕа дылы икки билиэт көрдөөн баран Свидетельство о рождении биэрдилэр. Ол свидетельстволарга көрдөххө докумуоҥҥа суруллубуттарынан биирэ Попов Александр Николаевич иккис уол Чалбанов Вячеслав Павлович диэннэр эбит. Дьэ ити курдук 1966 сыл сайын көрсүө баҕайы сирэйдээх- харахтаах, уон икки саастаах икки уол мүччүргэннээх сырыылары көрдүү түгэҕэ биллибэт улахан Сэбиэскэй союз столицатыгар Москуба куоракка көтө турбуттара. Кинилэртэн туох оҕолоргутуй, төрөппүттэргит ханналарый? диэн ким да ыйыппатаҕа.
Кэмэ оннук этэ.
1966 сыл сайын Союз үрдүнэн всесюзнай розыска, икки 1954 сыллаах төрүөх, биирэ Попов Александр Николаевич иккиһэ Чалбанов Вячестлав Павлович диэн уон иккилии саастаах оҕолор сүттүлэр диэн биллэрии хас милиисийэ отделын аайы тарҕаммыта. Оҕо таһы-быһа, ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыттара. Миирнэйинэн баран соҕуруу көппүттэрэ буолуо диэн биир да киһи төбөтүгэр киирбэтэҕэ. Кырдьыгын эттэххэ саха киһитэ итинниккэ тиийэ сайда илигэ. Онон Мирнэй аэропордуттан киирэн оҕолор көппүттэрэ буолаарай диэн ыйыппатахтара.
1967 сыл сайын, оҕолор сүппүттэрэ сыл буолтун кэннэ Сунтаар милиисийэтин отделыгар түрүлүөн буолар. Сүппүт оҕолоргут Попов Александр Николаевич уонна Чалбанов Вячеслав Павлович манна көһүннүлэр кэлэн ылаттааҥ- диэн ис хоһоонноох телеграмма Узбекистантан республикатын Ташкент куорат милиисийэтин отделыттан кэлэр. Ханна эрэ ойуурга кыыл баран, мунан өлөннөр сүттүлэр диэбит оҕолоро сир түгэҕиттэн Ташкент куораттан көстөн кэлэллэр.
Ол улахан эппиэттээх сорукка Сунтаар милиисийэтин отдела саамай сытыы, түргэн өйдөөх, саҥалаах- иҥэлээх сотруднигын Батыгыраһы оҕолору тылыгар киллэрэн куоттарбакка аҕалтыа диэн ыыттылар. Батыгырас сурукка киирэринэ Сэмэнэп Анатолий Афанасьевич. 25 саастаах старшина сыбаанньалаах, бэйэтэ хас да бытыгыраспыт уол оҕолордоох буолан оҕо аймахха сымнаҕас киһи. Уопсайынан да Батыгырас Сунтаар хаайыытын тойоно эрээри сэрии аччык кэмнэригэр эрэйдээх олоҕу олорон ааспыт буолан дьоҥҥо- сэргэҕэ аһыныгас киһиннэн биллэр. Аанньаран дэриэбинэ иһигэр итирик киһи охто сытарын иһиттэҕинэ салаасканнан бэйэтэ соһон аҕалан хаайыытыгар хоннорон таһаарыа дуо. Кыһын буолла да хаайыы ааныгар Батыгырас итириктэри соһорго анаан миэбэл оҥорор кэмбинээккэ оҥотторбут уһун салааскалара өйөнөн турар буолааччылар. Дьэ Батыгырас Ташкент куоракка айаннаан, мунан-тэнэн эрэй бөҕөннөн били уолаттара тутуллан сытар отделларыгар тиийэр. Биир идэлээх дьоно отделга үчүгэйдик көрсөннөр, уолаттар хааллан сытар камераларын чуолҕанын аһан көрдөрдүлэр. Көрдөҕүнэ наараҕа икки оҕо бииргэ хааллан сытар узбек дьонун кытары узбектыы туох да бэйэлэрин тылларын курдук кэпсэтэ, күлэ- сала олороллор. Туораттан көрүүгэ былырыыҥҥы тыа дэриэбинэтин оҕолоро буолбатах курдуктар. Атыҥырыы санаата гынан баран оҕолору таһааран көрүһүннэриҥ диэбитигэр биир хоско киллэртээн көрүһүннэрдилэр. Милиисийэ формата бүтүн союз үрдүнэн биир уонна атылыы азиялыы сирэйдээх буолан уолаттар Батыгыраһы узбек дии санаан атыҥыраабыт курдук көрүстүлэр. Сахалыы кэпсэтэн, албыннаһаары кэмпиэт, дьаабылака, виноград кэһии илдьэ кэлбитинэн күндүлээн өр буолбата син киһилии буолан кэпсэтэн бардылар. Бу күн докумуоннарын оҥостон уолаттарын отделтан таһаартаата. Гостиницаҕа миэстэ ылан киирдилэр. Батыгырас уолаттарыттан оҕолорум котокулар, дьон эрэ буолларгыт миигин быраҕан куотан хаалымаҥ. Дойдубар Сунтаарга тиэрдэн баран ханна баҕарар бараарыҥ. Убайгытын быраҕан куоттугут да мунаммын дойдубун булан тиийэр кыаҕым суох диэн көрдөһүү бөҕө буолбута. Батыгырас:- Оҕолорум котокулар- диэн дьиҥэр бэйэтин туһугар албыннаһан көрдөһүүтэ улахан дьонтон биирдэ да сылаас тылы истибэтэх оҕолорго аһара күндүтүк иһиллибитэ. Тута аҕаларын курдук буола түспүтэ. Оҕолор куоттахпытына бу киһи кырдьык мунан хаалыа диэн куоппатахтара. Төрөөбүт сунтаарын булларбыттара, ол эрээри сөмөлүөт ааныгар милиисийэ массыыната оҕолору тутан ИВС ка илдьээри манаан турара. ИВС диэн толору аата Изолятор Временного Содержания диэн оройуон отделын ахсын баар хаайыы дьиэтэ. Уон үстээх оҕолору улахан бөрөстүүпүнньүктэри тутар курдук элбэх милиисийэ тоһуйан көрсүбүтэ уонна сонно наручниктыы охсоннор ИВС-ка аҕалан хаайталаан кэбиспиттэрэ. Аҕыйах хонук хааллан сыта түһээт уолаттар түүн хаайыы потологун үрэйэн күрээн хаалбыттара.
Манчаары уол хантан эрэ оскуома булан үрүт хаптаһынын сэмээр аала сылдьыбыта. Онтон тахсыбыт опилканы хомуйан сиэбигэр уктан иһэрэ. Күнүс салгын сиэтэ таһааралларыгар биллибэтинэн опилкатын сиргэ тэбээн, буорга булкуйан тэпсэн кэбиһэрэ. Милиисийэлэр камераны бэрэбиэркэлии киирэллэригэр потолокка аалбыт сирин килиэп сымнаҕаһын илитэн сыбыыра биллибэккэ хаалара.
Сунтаар Күрүүр күннэрин убаастаабыт Батыгырас Уйбааннарын дьуһуурустубата бүппүт күнүн талбыттара.
оройуонугар иккис төгүлүн хаайыылаахтар күрээтилэр диэн улахан аймалҕан саҕалам-мыта. Оҕолор хантан өйдөөн хаайыы потологун үрэйэн күрээбиттэрэ билиҥҥэ дылы биллибэт. Ол кистэлэҥэ Батыгыраска сытара эбитэ дуу. Туох да билбэт.
Ойуурунан курдары түһэн дойдутугар Элгээйигэ кэлбиттэрэ. Дэриэбинэ көстөр сиринэн, Бүлүү өрүс уҥуор өттүттэн, Атыыр күөлүн туһунан икки киһи киирэн арыы сыаҕын аннынан харбаан туораат ойуурга түспүттэр. Ханна эрэ дьиэни халаабыттар, манна дьиэни аспыттар, онно көстөн ааспытар, манна көстөн ааспыттар – диэн омуннаах, эмиэ да кутталлаах, Манчаарылаах Чаалбаан туһунан кэпсээннэр Элгээйи нэһилиэгин толорон кэбиспиттэрэ. Уол дойдутугар тахсан аҕата суоҕар ийэтин көрсөн ааспыта. Дьон дэлби күүркэтэн кэпсээн саҥа хороччу улаатан эрэр уон үс саастаах оҕотун аан дойдуга баппат бандьыын аатырдыбытын ийэ барахсан хайдах да гынан тохтотор да, оҕотугар тугунан да көмөлөһөр кыаҕа суоҕа. Элгээйи курдук улахан нэһилиэккэ Манчаары хаайыыттан күрээбит диэн оҕо- дьахтар ойуурга- сыһыыга сир астыы да тахсартан куттанар буолта.
Дэлби кыыллаан манныкка тиэрдибит аҕата ити үлүгэр кэпсээҥҥэ киирбит уолуттан бэйэтэ куттанан сэттэ кыра оҕотун быраҕан улуус түгэҕэр, кыра нэһилиэккэ күрээбитэ. Уолаттар дьоҥҥо көстөллөрө сатаммат буолан сайылыкка көспүт пиэрмэ дьиэлэринэн, быраҕыллыбыт өтөх балаҕаннарынан сылдьан сайыны аһарбыттар. Кыһын кэллэ да дьиэҕэ киирэн тутуллабыт диэн уолаттар өйдүүллэрэ, онон кинилэргэ аны киэҥ сири булар толкуй үөскээбитэ. Күһүөрү ыаллартан киирэн саа, ботуруон, туоһапка уорбуттара, онуоха – маныаха дылы аһыыр ас бэлэмнэнэн биэрэктэн тимир тыы корпуһун ыланнар үһүө буолан дьаакырыттан арааран үөс диэки анньынан кэбиспиттэрэ. Бу күһүҥҥү хараҥа түүн буолан ким да көрбөккө хаалбыта. Оҕолор санааларыгар саас таһаҕас таһар борокуоттар Дьокуускайтан кэлэллэр. Сүүрүк устун бара турдахпытына Дьокуускай куоракка туох да кыһалҕата суох тиийэбит, улахан куоракка тиийдэхпитинэ булан сылдьыахпыт диэн санаалаахтара. Сорох кэмҥэ тыыларын эрдэн, сороҕор көннөрү сүүрүккэ оҕустаран айаннаан хаһыс да күннэригэр биир улахан дэриэбинэни ааспыттарын. Үс оҕо тыыннан устан иһэрин хаһыс да көрүүлэригэр рыбнадзор үлэһиттэрэ дьиктиргээн тохтоппуттара. Ыраатар курдук оҥостон иһэллэрин көрөн уолаттар тыыларын быаннан холбонон дэриэбинэҕэ состорон аҕалбыттара, дьикти оҕолор айаннаан иһэллэр диэн ити кэннэ милиисийэҕэ биллэрбиттэрэ.
Инньэ гынан тыыннан Дьокуускай куоракка тиийэрдии айаннаан испит уолаттар Ньурбаҕа тиийэн тутуллан хаалбыттара. Сунтаар милиисийэлэрэ кэлэннэр били сайын күрээбит хаайыылаахтарын ылан төттөрү тиэйэн аҕалбыттара. Икки уолу, Манчаарылаах Чаалбааны хаайбыттара, үһүс уолларын Миисэ Захаровы күүспүтүнэн илдьэ сылдьыбыппыт диэн буруйу бэйэлэригэр ылынан табаарыстарын ыыттаран кэбиспиттэрэ. Дьэ хантан тугу уорбуттарын, тугу гыммыттарын силиэстийэ бөҕө барар. Соннук бириэмэ бөҕө баран сир тоҥор. Биир күн киэһэлик уолаттар туалекка тахсабыт диэн иккиэн милиисийэ харабыллаах тахсаллар. Милиисийэ киһитэ туалет ааныгар манаан турар. Уолаттар суохтар да суохтар, тахсыбаттар. Дьиктиргээн туалетын ааннарын хатыырын тоҕута тардан аһаттаан көрбүтэ уолаттара суохтар. Туалет дьөлөҕөһүнэн түһэн кэннигэр кыра аһаҕас баарынан тахсан барбыттара ырааппыт. Отделга күрүөйэхтэри тутарга план перехват бөҕө оҥоһуллар. Сунтаарга хас суол муннугун ахсын милиисийэлэр, ДНД лар тахсаллар. Нэһилиэктэр ахсын кутталлаах хаайыылаахтар күрээтилэр диэн биллэриилэр бараллар. Күрүөйэхтэр соннук сураҕа суох сүтэн хаалаллар. Милиисийэлэр уолаттары көрдүү сатаан баран туохха эрэ түбэһэн өллүлэр ини диэн саныыллар. Ол эрээри сэрэххэ диэн эмиэ күрүөйэхтэргэ всесоюзнай розыск биллэрэллэр. Уолаттар умнуллан бүппүттэрэ ырааппытын кэннэ, сыл буолан баран Ленинград куораттан Сунтаар милиисийэтин отделыгар сүппүт оҕолоргут Попов Александр Николаевич уонна Чалбанов Вячеслав Павлович манна көһүннүлэр, кэлэн ылаттааҥ- диэн ис хоһоонноох телеграмма кэлэр.
Иэдээннээх уолаттар аны Ленинград куораттан көстүбүттэригэр Сунтаар милиисийэтин отдела ыҥырыа уйатын курдук тоҕу тардыллан хаалар. Былырыын биир сыл иһигэр ити уолаттар иккитэ күрээннэр аймалҕан бөҕөнү таһаарбыттара. Ол охсуутугар бүтүн Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн ИВС-тарга икки төгүл уларытыы киирбитэ. Бастаан хаайыы камераларын потолоктарын бөҕөргөтүү саҕаламмыта. Ол үлэ бүтэрин кытары күһүн хаайыы олбуорун таһыгар турбут туалеттары олбуор иһигэр көһөрөн киллэрии саҕаламмыта. Сорохтор олбуордара кэҥэтиллэн туалеттарын таһынан эргийбитэ. Манчаарылаах бу сырыыга кэллэхтэринэ аны тугу гыналлара биллибэт этэ. Отдел салалтата ол иһин уолуйбута. Тойотторго да сыл ахсын быыгабар ылыы сыаннан-арыыннан аҕаабата чуолкай этэ. Уолаттары сылгылата тэрийэннэр эмиэ Батыгырастарын ыыталлар. Киниттэн атын итинник эппиэтинэстээх дьыалаҕа сөбүлэһэн барар да киһи отделга суох. Бу сырыыга уолаттары былырыыҥҥы кыра уолаттар буолбакка хайыы- үйэ криминал суолун ииһин бары ааспыт бөрөлөр буолтара буолуо. Куотабыт диэтилэр да куотуохтарын сөп. Кыыллыйбыт уолаттар күүстэринэн да түһүөхтэрэ диэн сүрдээҕин сэрэҕэтийэллэрэ.
Дьиҥэр да оннук этэ. Үс төгүл тутуллан кылгас да кэмнэргэ буоллар хааллан олоро сылдьыбыт кэмнэригэр сүрдээх элбэх хаайыы үөрэҕин ааспыттара. Воровской сокуон, воровской понятие диэннэри билбиттэрэ. Ону таһынан онно- манна сырыттахтарына уоруу араас албастарыгар үөрэтээччилэр да, уорууга мастер класс көрдөрөөччүлэр да баар этилэр. Кинилэр бары Вор должен одет стильно диэччилэр. Онон төһө да маннык бырадьаагы сылдьар оҕолор диэтэргин таҥастара- саптара куруук тып курдук мааны, ып- ыраас, өтүүктээх, мааны ыал оҕолорун курдуктар этэ. Ханнык баҕарар үлэҕэ, ханнык баҕарар идэҕэ учуутал көстөөччү, кинилэр сылдьар кэмнэрэ, сылдьар сирдэрэ биир буолан дэҥҥэ да буоллар уоруйахтары көрсөн ааһааччылар. Ол кэннэ бэйэ- бэйэлэрин кытары дьикти ситиминэн сибээс тутан ким ханна, тугу гына сылдьарын билсэ сылдьаллар.
Манчаарылаах Чаалбаан сороҕор поездка олорон төттөрү- таары айанныыллар. Ол сылдьан айанньыттартан сыыһа туттаран хармааннарын сахсыйаллар, сороҕор харчылаах кумааһын-ньыктарын сойботоллор. Биир күн оннук айаннаан истэхтэринэ купеларыгар ыарахан, улахан суумканы нэһиилэ соспут саас ортолоох киһи киирэн кэллэ. Миэстэтин булан, остуолга бытыылка буокка туруоран аһаан барда. Манчаарылаах харахтара ыарахан суумкаҕа иҥнэн арахпат, санааларыгар ити үлүгэр ыарахан суумка иһигэр туох эрэ сыаналаах баай баар буолуохтаах. Уолаттар көрө-көрө көрбөтөҕө буолан кирийэн оронноругар сыталлар. Түүн хараҥарар, поезд айаннаан күпсүтэр, сорох сороҕор хаһыытаталаан ылар. Айанньыттар утуйан бардылар. Дьэ оннук сикситэн айаннаан иһэн улахан суумка хаһаайына буоккатын тиҥиргэччи тэбэн чэчэгэйдэригэр биллибитэ, үөрүү муҥура суох курдуга. Дьэ үөрүүлэриттэн өрө ыстана -ыстана сүүрэн тиийэн суумкаларын арыйа баттаабыттара барыта өрүс тааһынан толору хаалабүтэрэн оронун оҥостон утуйарга барда. Тоҕо эрэ нэһиилэ соһон киллэрбит суумкатын кистии- харайа сатаабатаҕа. Уолаттар да ону улахаҥҥа уурбатахтара, суумка ыараханыгар уонна улаханыгар абылаппыттара. Оҕо санааларыгар толору көмүс эбэтэр боростой киһи билбэт сыаналаах баайа баар буолуон сөп курдуга. Түүн дьон бары утуйбутун кэннэ туран тыаһа суох таҥнан -саптан баран суумкаларын нэһиилэ сыһан- соһон поезд холбоһор сиригэр, кэннигэр, ааҥҥа аҕаллылар. Биир кэмҥэ, өҕүллүүгэ поезтара тилирдээн- талырдаан бытаарар кэмигэр ыарахан суумкаларын аллараа быраҕан баран иккиэн утуу-субу аллараа диэки хараҥаҕа ыстанан кэбистилэр. Туох да көстүбэт хараҥатыгар ыстаныыга маска, тимиргэ, баҕанаҕа түһэн дэҥнэниэхтэрин, өлүөхтэрин-сүтүөхтэрин да сөп этэ. Уолаттары бу да сырыыга иэйиэхситтэрэ көрөн арчылаатаҕа буолуо, этэҥҥэ сиргэ атахтара булаатын кытары төкүнүһэн хаалтара, онон туохтарын да өлөрбөтөхтөрө. Төптөрү хаамсаннар, көрдөөн улахан суумкаларын булбуттара. Баайдаах суумка иннилэригэр үллэ сытарын көрөөт иккиэн сүрэхтэрэ ммыт буолан биэрдэ. Көрбүттэрин итэҕэйбэккэ иккиэн Оо диэн саҥа аллайдылар уонна тылларыттан матан олоро түстүлэр. Суумкаларын хос хаһан тибийэн көрбүттэрэ хас биир таас тус туһунан суруктаах кумааҕы сыһыарыылаах буолан истэ. Туох акаары киһитэ бу үлүгэр өрүс тааһын соһо сылдьыбыта буолуой диэн хомойуу бөҕөтүн хомойдулар. Бу устар сайын тыа, тайҕа бөҕөтүн кэтэн, хомуйар бөҕөтүн хомуйан, үлэ бөҕөтүн үлэлээн, сыһан- соһон иһэр геолог таастаах суумката этэ. Уоруйах уолаттартан Воровской фортуна таҥнары хайыспыта.
Геолог сарсыарда уһуктубута ороннорго кылаһан сыппыт оҕолор да, сай устата үлэлээн хомуйбут таастаах суумката да суох этилэр. Уолаттар таастаах суумканы соскойдоһоору астаах суумкаларын поездка хаалларан кэбиспиттэрэ. Дьонноох сиртэн аһара ыраах түспүттэр этэ аччыктаан быста сыһан дьиэлээх сиргэ тиийбиттэрэ.
Биир күн маныы сытан, хас да күн кэтээн үөрэппит баай тутуулаах мас дьиэҕэ хаһаайыттар барбыттарын кэннэ киирдилэр. Барыта чиҥ тутуулаах мааны дьиэҕэ киирэннэр мээнэ ону- маны хаспакка чинчийэн көрө сылдьан Манчаары утуйар хоско киирэн орон анныгар балекка диэн обургу суумка турарын көрдө. Чөкө баҕайытык ууруллан турар балекканы сэрэнэн аспыта тобус толору харчы буолан биэрдэ. Маннык түгэни нууччалар Подфартило фраеру диэх этилэр. Бу ахсаана биллибэт элбэх харчылаах суумканы булан баран уолаттар тута дьиэттэн куотарга бардылар. Уолаттар сыалай суумка харчыны куруук соһо сылдьар кыахтара суох. Бэйэлэрэ да тимир суол вокзалынан, сороҕор пустой турар дача дьиэлэринэн хоно сылдьаллар. Онон суумкаларын тимир суол вокзалыгар камера хранение вокзал биир муннугар турар тимир дьааһыкка уктулар. Харчыланан баран уолаттар амыарыка диэн сиргэ барар санааланан хайдах ол дойдуга тиийэри билэ сатыыр мөккүөргэ түспүттэрэ. Кинилэр обургулар уһаабыттара буоллар ол кэпсэллээх амыарыкаларыгар да тиийиэхтэрин сөп этэ. Ону эмиэ биир түгэн боппуруостарын быһааран кэбиспитэ. Камера хранение аанын аһан суумкаларыттан киипэлээх харчы ылаары турдахтарына вокзал харабыла милиисийэ түбэһэ түспүтэ. Оҕолор дьиҥэ эрдэ сэрэх бөҕө этилэр эрээри тула көрүнээт ким да суох эбит дии санаан бу сырыыга сэрэхтэрин сүтэрэн биэрбиттэрэ.. Муннуктан тахсан кэлбит милиисийэ бу хороччу улаатан эрэр оҕолор харчылара элбэҕиттэн соһуйан өлө сыспыта. Тута ну ка ребята пойдемте- диэн буолта уонна вокзал иһигэр баар дежуркаҕа соһоттоон илдьибитэ. Баһаам элбэх хаччылаах балекка иһиттэн уолаттар свидетельство о рождении диэн свидетельстволара салаппааҥҥа сууланан сылдьара көстүбүтэ. Ол кэннэ уолаттары көрдөөн всесоюзнай розыск биллэриллибитэ тахсан кэлбитэ. Хаччылаах балеккаларын былдьаан ылбыттара уонна дойдуларыгар уолаттаргытын кэлэн ылыҥ диэн биллэрии ыыппыттара. Ол хаччы государствоҕа барбыта дуу, милиисийэлэр бэйэлэрэ үллэстэн кэбиспиттэрэ дуу, туох да билбэт. Билэр да кыаҕыҥ суох.
Батыгырас уолаттар сытар изолятордарыгар эмиэ дьаабылыкалаах, виноградтаах, кэмпиэттээх кэлбитэ. Уолаттар кинини саамай күндү, чугас киһилэрин курдук үөрэ көрсүбүттэрэ. Ол эрээри кинилэр былырыыҥҥы мэник- тэник, кыраттан үөрэн эккирии, харахтара кылабачыһа түһэр оҕолор буолбатах, атын, туспа эйгэ дьоно буолбуттара көстөрө. Туох кэпсэтиини барытын болҕойон истэ, өйдөөх харахтара кинини кэтээн көрө, саҥатын сыаналыы олороллоруттан соһуйбута. Уолаттар бу сыл уон түөрт саастарын туолбуттара. Батыгырас уолаттартан эмиэ Баһаалыста миигиттэн куотумаҥ, куоттугут да дьиэбин булан тиийбэппин. Дойдугутугар тиийдэххитинэ бэйэҕит билээриҥ- диэн көрдөспүтэ. Уолаттар сөбүлэһэн илии тутуспуттара, воровской понятие диэни билиммит уолаттарга илии тутуһуу сокуон этэ. Ити кэннэ уолаттар Батыгыраһы бэйэлэрэ батыһыннара сылдьыбыттара. Гостиницаҕа, рестораҥҥа бэйэлэрэ төлөөн сырытыннарбыттара, оҕолоргор кэһиитэ ыл диэн харчы бөҕөтүн биэрбиттэрэ. Ол икки сырыытын милиисийэ старшината Батыгырас төһө эмэ биэс уонтан тахса сыл ааспытын иһин умнубакка, “Мин уолаттарым” диэн сөҕөн- махтайан кэпсиир диэччилэр.
Бу сырыы кэнниттэн уолаттары иккиэннэрин малолетка диэн оҕо хаайыытыгар үстүү сылга ыыталаабыттара. Малолетка диэн ол саҕана аата эрэ этэ. Араас дьон, оннооҕор вор законе диэн хаайыылаахтарга саамай үрдүк статустаах дьоннор кытары бааллара. Хаайыыга олорбут үс сылыгар Манчаары, улуу ойуун үс сыл эттэтэрин курдук үс сыл араас уоруйах дьон саамай үрдүкү оскуолаларын ааспыта.
1980 сыл сааһыары Саха Автономнай Республикатын Үрдүкү Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ Александра Яковлевна Овчинниковаҕа ыраах соҕуруу дойду хаайыытыттан дьикти сурук тиийэн кэлэр.
Ол сурук ис хоһооно маннык этэ.
Убаастабыллаах Александра Яковлевна соҕуруу үлэннэн көннөрүллэр лааҕыртан Попов Александр Николаевич суруйабын. Сааһым сүүрбэ биэһим, бу орто дойдуга олорбут сүүрбэ биэс сылбыттан аҥаарын кэриҥин хаайыылары кэрийэн олордум. Ол аата оҕо сааспыттан. Хаайыыттан тахсарым үс ый хаалла. Мин киһиттэн уратыта суохпун, арыгы испэппин, табаах тардыбаппын гынан баран дьылҕам маннык ыар олоххо тиэртэ. Кэннибэр алта балыс оҕолор бааллар. Бырааттарбын балтыбын иитэргэ ийэбэр көмө буолуом этэ. Дойдубар тиийдим да син биир хаайыы дойдулуохтара, онон сирбин уларытан Дьокуускай куоракка олохсуйарбар уонна үлэ булан үлэлиирбэр баһаалыста көмөлөс. Сорох бырааттарбын бэйэбэр ылан, үөрэттэрэн үөрэхтээх үлэһит дьон буолалларыгар көмөлөһүөм – диэн этэ.
Араас сурук, араас көрдөһүү Үрдүкү Сэбиэккэ киирэ турара эрээри хаайыылаахтартан биирдэ да маннык көрдөһөр сурук киирбэтэх буолан Александра Яковлевна болҕомтотун улаханнык тарды-быта.
Александра Яковлевна бэйэтин кэмигэр саха омук дьолугар төрөөбүт дьахтар. Аҥаардас норуотун туһугар диэн үлэннэн эрэ олороро, инньэ гынан тус бэйэтин олоҕун да тэриммэтэҕэ дииллэрэ.
Ыыппыт суругар эппиэт Манчаарыга өр буолбакка кэлбитэ. Босхолонон таҕыстыҥ да Дьокуускай куоракка Саха Сирин Үрдүкү сэбиэтигэр миэхэ кэлээр- диэн сурук Александра Яковлевнаттан кылгаһа.
Манчаары Ленинградтан оҕо саас романтикатынан Америкалыыр былааннаах сылдьан тутуллан баран үс сылын иркутскай лааҕырыгар олорон тахсыбыта. Босхолоноот, көҥүлгэ тахсыбыт уол ахтылҕаннаах дойдутугар, ийэтигэр, дьиэтигэр, бырааттарыгар үөрэн- көтөн, долгуйан аҕай кэлбитэ. Уон түөрт саастаах оҕо барбыт буоллаҕына хайыы- үйэ сокуоннай сааһа чугаһаабыт, төһө да хаайыы кэмчи аһылыгар сырыттар улааппыт, модьураабыт уол дьиэтигэр молорус гына түспүтэ. Сотору уон аҕыс сааһын туолбутугар армияҕа бара сатаабытын хаайыыга сылдьыбыккын диэн ылбатахтара. Хаайыылааххын диэн үлэҕэ да чугаһаппатахтара. Дьон киниттэн куттанан кэпсэппэтэ, ырааҕынан эргийэллэрэ, сорохтор куота көтөллөрө. Ити барыта оҕо эрдэҕинэ аатырбыта бэрдиттэн эбитэ буолуо. Онон билсэр, кэпсэтэр эргимтэтэ эмиэ бэйэтин курдук хаайыыттан эргиллибит дьон буолан хаалбыта.
Оттон хаайыылаахтар тылларынан эттэххэ подельнига Чаалбаан Слава эмиэ от звонка до звонка хаайыыга олорон кэлбитэ. Кэлэн да уһаабатаҕа, саһаан тиэйсэ көмөҕө барсан иһэн холуочугар тэптэрэн оннооҕор поезтан ыстаныллыбыта диэн беларус тыраахтыртан ыстанаары көлүөһэ анныгар түһэн, былыргы Манчаарыттан ордук сырыылаах чаҕылхай уол оҕолортон биирдэрин олоҕо соннук быстан хаалаахтаабыта.
Манчаары билсэр, хаайыылаахтар диэн аатырбыт дьоно үксэ былаас политикатыгар дуу, дьон сэнээһиниттэн, батталыттан, атаҕастааһыныттан эбитэ дуу, бары бэт кыраттан хаайыыга ыытыллыбыт эдэр дьон этилэр. Нэһилиэк сэбиэтэ, участковай милиисийэ, нэһилиэк активистара тэрийэ охсон, сууттатан үөрэ-көтө хаайыыга утаарбыт уолаттара дойдуларыгар эргиллэн кэллэхтэринэ аны хаайыылаахтар диэн бүтүн нэһилиэк дьоно куттанан, аттыларыгар да чугаһаабат буолаллар. Ол кэннэ кутталлаах хаайыылаахтар диэн үлэҕэ ылбакка гынан, хаайыыга төттөрү ыыта сатыыр мөккүөргэ түһэллэр. Дойдуларын үөрэн- көтөн булбут уолаттар өтөр буолаат барар кэлэр сирэ суох гына күрүөҕэ хааллыбыт кыыл курдук буолан хаалаллар. Соннук Манчаарыны эмиэ уһаппатахтара бары куолаан уолу иккиһин хаайыыга түөрт сылга ыыппыттара. Ол кэннэ үөрэн -көтөн үсүһүн эргиллэн кэлээхтээбитэ да түмүгэ эмиэ биир оннук этэ. Хас хаайыыттан таҕыстаҕын ахсын дойдутугар итиэннэ хаайыыга төннүөм суоҕа диэн баҕа санаалаах кэлэрэ. Кинини кэлин рецидивис хаайыылаах диэн соҕуруу эрэ хаайыыга ыыталлара. Ханнык да лааҕырга тиийдин эрдэттэн Манчаары кэлэн иһэрин билэн олорор буолаллар. Бродяга вернулся диэн үөрүүлээх көрсүһүү оҥороллор. Вор законе диэн хаайыыга аптарытыаттанар дьон Манчаарыны Вор в законе оҥоро сатыылларын ылыммат этэ. Ол ыарахан тыыннаах, хаайыылаахтар эрэ тустара диэн олохторугар көрүүлээх дьон алмаастаах, көмүстээх сиргэ бэйэтиттэн төрүттээх киһини олордоннор зоналар общактарыгар элбэх үп- харчы киллэрээри гынан эрдэхтэрэ. Алмаас уонна көмүс КГБ уонна МВД кытаанах хонтуолугар турара, онтон биир устуука алмааһы, грамм көмүһү уордарбаттарын өйдүүр буолан атын хаайыылаахтар ымсыырар короналарыгар кини саарамма-таҕа.
Манчаары хаайыыга олорор кэмигэр кини кэнниттэн төрөөбүт тохсуска үөрэнэ сылдьар быраата эмиэ оҕо хаайыытыгар түбэспитэ. Мэнээк саҥата суох кыра уҥуохтаах уол оҕолор туораталларын иһин оскуола биэчэригэр сылдьыбат бэйэтэ биирдэ киэргэнэн биэчэргэ кэлбитэ. Тоҕус сыл бииргэ үөрэммит уолаттара эн баҕас тоҕо манна кэллиҥ диэн таһырдьа соһон таһааран сэриилээн кырбаан бараллар. Тот оҕото дохсун, баай оҕото бардам диэн былыргыттан кэпсэнэр, сэттэ оҕолоох аҥаардас дьахтар туга кэлиэй. Уол кырбана сылдьан абаккатыттан биричиинэй быһаҕынан охторон тэбиэлии сылдьар уолаттартан биирдэрин буукка анньар. Быһаҕынан анньыллыбыт уол ийэлээх аҕата учууталлар, нэһилиэк мааны, баай ыала. Манчаары бандьыыт быраата хайаан да хаайыыга барыахтааҕын курдук суут буолар. Уол кырбаммыта аахсыллыбат, оҕо эрэ охсуһар, ол аайы быһахтанан иһэр сатаммат диэн тыл бөҕө этиллэр. Дьиҥэ Манчаары быраата ол уолаттары кырбаталаабыт буоллун. Оҕо эрэ охсуһар диэн буолуо биллибэт этэ, уларыйан Манчаары быраата баппат, оҕобутун кырбаабыт, сиэбит диэн син биир хаайыа этилэр. Уолу оннук үс сылга хаайтаран кэбиспиттэрэ. Оҕолорун көмүскүүр дьон бу, хаайыыга ыыппыт уолларын, оҕом котоку диэн эмиэ таптыыр ийэлээҕин өйдүү да сатаабатахтара. Ийэ барахсан төһө эрэ ытаата. Ийэлэрэ барахсан оҕолорун иитээри сүөһү, сибиинньэ бөҕөтүн иитэрэ. Оҕолоро кырала-рыттан хотоҥҥо тэҥҥэ сылдьан көрсөллөрө. Биир күһүн хас да сибиинньэни өлөрөн, этин атыылаан, ийэлэрэ оҕолоругар оскуолаҕа кэтэр таҥастарын, кинигэлэрин, тэтэрээттэрин ылаарыгар сырытта. Күһүҥҥү хараҥа киэһэ участковай Павлов милиисийэ, нэһилиэк Сэбиэтэ, өссө икки билбэт киһилэрэ массыынаннан кэлбиттэрин оҕолор түннүгүнэн көрөн, ааннарын хатаан кэбистилэр. Оҕолор барахсаттар ити дьон үтүөнү санаан кэлбэтэхтэрин сүрэхтэринэн сэрэйбиттэрэ. Ааҥҥытын аһыҥ диэн хаһыыны кытары тоҥсуйан дирбийии саҕаламмыта. Оҕолор бары аан тутааҕыттан тутуһан тардыһа сатаабыттарын улахан дьон ас гыныа дуо хатыырдары баҕастары оҕолор күүлэҕэ онон- манан ыһылла түһүөхтэригэр дылы туура тардан ылбыттара. Соннук туох да хабырдык киирэн былаас дьоно аҥаардас дьахтар дьиэтигэр дьэгдьиир бөҕө оҥорбуттара. Матарааһын анныгар, оҕолорбор диэн хаһааммыт харчытын уоруйах уолуҥ биэрбит харчыта буолуо диэн туох да докумуона суох былдьаан барбыттара. Былаас дьоно былдьаабыт харчытын ким ирдэһэн көрдүөй, суох буоллаҕа. Төһө харчыны онно ылбыттарын ким да билбэт. Икки атах аһымматаҕына тугу да аһыммат.
Манчаары хаайыыга олоруохтаах срога бүтэн, этэргэ дылы от звонка до звонка олорон, босхолонон дьоллоох Дьокуускайга көтөн кэллэ. Аэропорт вокзалыгар киирбитэ Сунтаар хаайыылаахтара Тупор Федя, Дьаак Һааса салалталаах кэтэһэн тураллар эбит. Бу төгүрүк тулаайахтары детдом, интэрнээт, иитэлээн дьон гыммыт оҕолоро улаатаннар эмиэ буккуллан үксүгэр хаайыы дьиэлэммит , кини оборчотуттан тахса илик уолаттар. Дьиҥэ хас эмэ сыл хаайыыга олорон баран саҥа көҥүлгэ тахсыбыт дьон билэрэ эрэ хаайыы олоҕо. Онон кэпсэтиилэрэ барыта хаайыы тула буолар. Туораттан көрөргө бары да хааман-сиимэн суккулдьуспут, өрө көрбүт, мөлтөҕү таах тырыта тыытан кэбиһиэх сур бөрөлөр.
Куорат таһыгар уларсан олорор дача дьиэлэригэр таксиннан начаас куһуурдан аҕаллылар. Дача дьиэтин иһигэр киирэн Манчаары дьиэ иһин эргиччи көрбүтэ ып ыраастык хомуллан, иһит -хомуос сууллан, сааһыланан турар. Дьиэ иһигэр кир-хох, сууллубатах иһит- хомуос ыарыы төрдө диэн аптарытыаттаах хаайыылаахтар отой сөбүлээбэттэр. Бу дьиэ хаһаайыттара зонаҕа убаастанар дьон буолара дьиэлэриттэн, иһиттэриттэн- хомуостарыттан көстөрө.
Көҥүлгэ тахсыбыт үөрүүтүн бэйэтин курдук муҥнаах -таҥнаах олохтоох уолаттардыын биир күн сууйан, аһаан- сиэн айманнылар. Иккис күнүгэр сытан сынньанан баран үһүс күнүгэр куорат ортотугар турар Саха Республикатын Верховнай Сэбиэтин дьиэтигэр Александра Яковлевна Овчинниковатын көрсө барда.
Александра Яковлевна Манчаарыга анаан куорат салалтатын кытары кэпсэтэн Сайсарыга иккис Парковая уулусса 47 тигэр турар икки квартиралаах мас дьиэттэн биирин бэлэмнээн турара. Үлэтин правительство котельнайыгар миэстэ быһаарыллан киирдэ да үлэлээн барарын курдук кэпсэтиллибит этэ. Хаһан да киһилии сыһыаны бэйэтин курдук хаайыылаахтартан атын дьонтон көрсүбэтэх Манчаары мантан улаханнык долгуйбута. Санаатыгар итиэннэ көнө суолга киирэн, дьон курдук үлэлээн, бырааттарын куоракка аҕалан үөрэттэрэр былааннаммыта. Дьиҥэ ол былаана киниэхэ кыаллар кыаҕа суоҕа. Оҕо сааһыттан саха сирин, соҕуруу дойду араас лааҕырдарын кэрийбит, хаста да хайыыттан күрээбит, хаайыылаахтар ортолоругар кэпсээнтэн кэпсээҥҥэ сылдьар тыыннаах легенда этэ. Бэйэтэ да, бэйэтин курдук эрэйдээх-муҥнаах биир олохтоох дьоно киниэхэ чугас, аймах-билэ дьонун курдуга. Өр сылларга бииргэ араас лааҕырдар тымныы буурдарыгар харабыл милиисийэлэр эрэһиинэ дубиҥкаларынан үлтү сынньыллан хаанынан хотуолуу сыппыт кэмнэрдээх дьоно көмө көрдөөн дуу, эбэтэр бэйэлэрин ыккардыла-рыгар быһаарыллыбатах мөккүөрдэрин быһаартара дуу?- кэллэхтэринэ хайдах аккаастыай.
Уоруйах дьоҥҥо кини өссө биир сыаналааҕа, ханнык баҕарар күлүүһү, араас уустук оҥоһуулаах сейфэ хатыырын аһара. Уораары аанын аһан киирбит дьиэтигэр харчы, көмүс оҥоһук ханна сытарын аптаах киһи курдук билэрэ.
Онон криминальнай эйгэ киниттэн хайдах да тэйэр кыаҕа суоҕа. Манчаары уһаппакка котельнайыгар үлэҕэ киирбитэ. Сайыҥҥы кэмҥэ котельнай кыһыҥҥы бэлэмэр үлэлэһэн баран күһүөрү сөмөлүөтүнэн баран дойдутуттан үс бырааттарын аҕалбыта. Манчаары оҕо эрдэҕинэ уоруйахтар этэр “Вор всегда должен стильно одет” диэн тылларын куруук тутуһа сылдьара. Онон аэропортка көбүс көнө уҥуохтаах, хара көстүүмнээх, маҥан сорочкалаах, хара хаалтыстаах, хара ачыкылаах, правительствоттан сунтаардыыр уонна төннөр броньнаах киирэн кэлбитигэр улахан тойон киирдэ диэн сүүрүү- көтүү буолбутара. Аҥаардас килэбэчигэс хара бачыыҥката да сүрдээх, убаастыыр көрүҥ биэрэрэ. Төрөөбүт дойдутугар сунтаардар да билбэтэхтэрэ. Арай дьиэтигэр тиийэн сырыттаҕына ыаллара эмээххиттэр көрөн баран сөҕүү бөҕөтүн сөҕөн бэйэлэрин ыккардыгар:- Ити хаайыылара диэн үчүгэй да дойду быһыылаах. Таһаараа Манчаары миниистир курдук мааны таҥастаах. Уойбута- топпута сүрдээх. Барбах правительство бронньунан бырааттарын ыла кэлбит. Соҕуруу илдьэн үөрэттэрэр үһү. Бэйэтэ хаайыыттан уоппускаҕа кэлбит – диэн туох эрэ ырай олоҕуттан кэлэ сылдьар киһи курдук кэпсэтэллэрэ иһиллибитэ. Диэх да курдуга. Сопхуоска үлэлээн муҥнанар оҕонньотторугар оннук мааны таҥас кэлииһи дуу, оҕолорун соҕуруу үөрэттэрииһилэр дуу. Онон оҕонньотторун хаайыыга да барбаккын диэбит курдук көрөн олорбуттар да бааллара. Ийэтэ уола куоракка дьиэлэммитин, правительствоҕа үлэҕэ киирбитин истэн, өйдөнөн син киһи буолбут диэн үс быраатын биэрэн ыыппыта. Куоракка кэлэн Манчаары уолаттарын сүүрбэһис нуучча- саха оскуолатыгар киллэртээбитэ.
Уолаттар саха кылаастарыгар киирэн үөрэнэн барбыттара. Үөрэхтэрэ саҕаланарын кытары уолаттарга тута туһунан кыһалҕа тирээн тахсыбыта. Нуучча оҕолоро күн ахсын оскуолаҕа, суолларыгар манаан кырбыы сатыыр буолбуттара. Онон оскуоланнан, уулуссаннан куруук охсуһуу аргыстаах оҕолор буолбуттара. Ханна да барар кэлэр сирэ, көмүскэлэ суох оҕоҕо охсуһар диэн сор, олохтоох, ийэлээх- аҕалаах уолаттарга тыаттан кэлбит оҕолору маныы сылдьан кырбааһын диэн көр буоллаҕа.
Манчаарыны да урукку олоҕо сүгүн олордубатаҕа. Дьиэлэригэр түүннэри -күнүстэри араас дьон киирэн кэлэрэ. Күнүс котельнайыгар үлэлиирэ, түүн араас хаайыылаахтар бүппэт кыһалҕаларын быһаарсара. Сороҕор хастыы да күн сүтэн хаалара. Күлүгэ суох дьон син биир бэйэлэрин хараҥа дьыалаларыгар кинини тардан ылбыттара. Бу сылдьан куоракка үөрэттэрэ аҕалбыт быраат-тарыттан тэйэн барбыта устунан биир сааскы ылааҥы күн уорууга түбэһэн хаайыыга баран хаалбыта.
Бырааттара, тохсус, сэттис, бэһис кылаас оҕолоро биир да билэр киһилэрэ, аймаҕа суох улахан куоракка мунан хаалбыттара. Аһыыр ас да көстөр харчыта сүппүтэ. Тыыннаах буолар туһуттан уоран аһыыр дьылҕаламмыттара. Уолаттар убайдара түбэһэрин кытары аны дьиэлэриттэн үүрүллэн уулусса оҕолоро буола түстүлэр. Онон -манан хонон, уоран аһаан сылдьан оскуолаларыгар үөрэнэ сатыыллар. Аны нуучча оҕолоро хаамтарбат буолбуттарыттан охсуһаллара бэрдин иһин күлүгээн оҕолор диэн икки кыра уолу оскуолаттан үүртэлээн кэбистилэр. Онно- манна, быраҕыллыбыт дьиэннэн, тымныы сарайдарынан хонон, тоҥууну -хатыыны тулуйбакка убайдара тымныйан балыыһаҕа киирдэ. Балыыһаҕа уолу үтүө санаалаах быраастар түбэһэн киллэрбиттэригэр махтал этэ. Көрүүтэ- истиитэ суох хаалбытикки кыра уолаттар тыыннаах буолар туһугар куораты кэрийэ сылдьан уоран эрэ ас буолбуттара. Хайыыр да кыахтара суоҕа, онон убайдара Манчаары курдук уоруйах буолан бу Дьокуускай куораттан хаайыы дойдуланар турукка киирбиттэрэ. Убайдара Манчаары баарыгар аанын саппакка кэлэ турар табаарыстара сүтэн хаалбыттара. Уолаттар кыһын кэлэн, халлаан тымныйбыта буоллар туохха туохха тиийиэхтэрэ биллибэт этэ. Күһүөрү, оскуолаҕа киирии аҕай иннинэ ийэлэрэ киһиттэн алҕас улахан уола Манчаары хаайыыга олорорун истэр. Тута күтүөтүн көрдөһөн уолаттарын көрдөтө Сунтаартан куоракка ыытар. Дьокуускай курдук киэҥ куораттан көрдөөн уулуссаҕа сылдьар оҕолору булар уустук соруктаах куоракка кэлбит күтүөт көрдөөбүтэ хаһыс да күнүгэр оҕолорун уулуссаҕа көрсө түһэр. Дьэ итинник биэс ыйдаах сир -халлаан ыккардынааҕы кыһалҕалаах олох уолаттарга бүппүтэ.
Бу ыалга улахан уолу аҕата оҕоттон туспатык үөрэтэ сатаан ииппитин содула кэнниттэн батыһа улаатан иһэр алта уолга барылары сабыдыаллаабыта. Бырааттарыгар эрэ буолуо дуо олор оҕолоругар тиийэ дьайбыта. Биир күн үһүс уол Борис саа уоруутугар тутуллар. Онно туох да кыттыгаһа суох, ыал саамай көнө майгылаах, төрдүс уола Валентин кытары тутуллан өр силиэстийэҕэ хааллар.
Валентины сыл аҥаара доппуруос бөҕөтүн доппуруостаан баран босхолууллар. Борис, саа уорааччы уол түөрт сылга хаайыыга барар. Төрдүс мас көнө уол Гриша ханна да сылдьыбат буолан туохха да түбэспэтэҕэ. Бэһис уол Валерка онус кылааһы бүтэрбит сылыгар бүтэһик звонок бырааһынньыгар кулуупка туох эрэ буолуо диэн сүрэҕэ сэрэйэн барбатаҕа. Киэһэ үс, онуһу бүтэрбит кылаастар оҕолоро мустаннар кулуупка биэчэрдии сылдьаллар. Үөрүү муҥура суох. Ол үөрүүлээх күн Үрэх төрдө диэн икки биэрэстэлээх сиртэн кулуупка, тутууга үлэлиир нууччалар кэлэллэр. Ханнык эрэ түгэҥҥэ оҕолордуун айдаарсаллар. Нууччалар Стас диэн уолу буукка быһаҕынан анньаллар уонна Үрэх төрдүгэр төннөн хаалаллар. Элбэх оҕо мустубута аанньа буолуо дуо, уол быһаҕынан анньыллыбытын көрөн баран ситиһиэххэ диэн буолар. Оннук үс кылаас оҕото бары бырааһынньык курдук айманан үрэх төрдүгэр бараллар. Ол баран иһэн дьиэтигэр үлэлии сылдьар уолу Валерканы уолаттар матасыыкылынан тиийэннэр барбаппын дии сатаабытын хаайан туран илдьэ бараллар. Өлүү болдьохтоох диэбит курдук дьиэтэ барар суолларын кытыы-тыгар чугас турар. Ол саҕана кылааска отучча оҕо үөрэнэр. Кыыстыын уоллуун үрэх төрдүгэр тоҕус уонча оҕо тиийдэҕэ. Роберт диэн уол саа була охсор. Оҕолорго киһиргээн буолуо дьиэни үрдүнэн, муннуктарын матаһыыкылынан сүүрдэ сылдьан ытыалыыр. Оннук айманан устунан бүлүү өрүс биэрэгин үрдүгэр ыллаан туойан оҕолор сарсыарданнан тарҕаһаллар Сарсыныгар сарсыардаттан выпускниктар нууччалары ытыалаабыттар диэн айдаан бөҕө оргуйа түһэр. Нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, участковай Макаарап сүүрэн -көтөн дьыала оҥороллор. Быһаҕынан оҕону анньааччы нуучча түбэһэрин оннугар көмүскэһэр аҕалара суох үс уолу, быһаҕынан анньыллааччы Стас Степановы, Роберт Макаровы уонна Валера Попову туттаран хаайтаран кэбиһэллэр. Сэбиэт бэрэсэдээтэлин бэйэтин соҕотох уола итиннэ эмиэ сылдьыһар да тоҕо эрэ дьыалаҕа суох буолар.
Күһүн армияҕа барыам, ол кэннэ үөрэниэм диэн баҕа санаа ыра санаа эрэ буоллаҕа ол. Валерий Попову, Манчаары быраата ити дьыаланы тэрийээччи диэн көрөллөр. Валерий оҕолору аһынан бииргэ хааллан сытар уолаттарыгар үс эрэ этибит дэттэрэр. Инньэ гынан туох да буруйа суох үс уол түөртүү сыл хаайыыга баран хаалаллар. Хаайыыттан кэлбитин кэннэ сайын эмиэ туох да сыһыана суох дьыалатыгар эрийэн хаайаары милиисийэлэр сырсыбыттарыгар сыыһа туттаран Элгээйиттэн сатыы ньурбаҕа күрүүр. Паромҥа тутуохтара диэн паромтан аллараа өттүнэн киирэн таҥаһын салапааҥҥа уган, төбөтүгэр баанан баран өрүһү харбаан туораат портка киирэн Новосибирскайга көтөн хаалар. Өрүс үрдүгэр туран көрдөҕүнэ уҥуор милиисийэ массыыната турар. миигин манаан тураллар диэн сэрэйэр. Милиисийэлэр өрүһү туорууругар паромҥа тутабыт диэн аэропорка манаабатахтар. Новосибирскайга сылдьа сатаан баран, саһа сылдьар эрэйэ бэт эбит диэн дойдутугар төннөн кэлэр. Сунтаар пордуттан тута оройуон прокуроругар эрэйдээбэккэ хаайан кэбиһиҥ диэн киирэн соһутар.
Киһитэ дьыалатын аһан көрөн баран буруйа суох эбиккин дьиэлээ диир. Сотору соҕус буолан официально, буруйа суоххун диэн оройуон прокуроруттан сурук дьиэтигэр кэлэр. Арай күрээбэтэх буоллун, дьыала оҥорон хаайыыга ыыталлара хаалан турар.
Сэттис уол эмиэ улаатан хоройон иһэр, онус кылааска үөрэнэр. Биир күһүн субуота киэһэ уол утары биир учууталы көрсөн ааһар. Бу алҕас көрсөн ааһыы уол олоҕор сүрдээхтик охсубута. Итиннэ биир кыыстыын уулусса устун куустуһан хаамсан иһэллэр. Интернат уопсайын таһынан ааһан иһэн дьиҥэ таптыыр кыыһыгар аралдьыйа кини ол учууталы өйдөөн да көрбөтөҕө.
Понедельник күн оскуолаҕа айдаан бөҕө. Интэрнээт уопсайын түннүгүн маһынан сууралаабыттар. Буруйдааҕы көрдөөһүн буолар. Субуота күн Попов инэрнээт таһыгар сылдьар этэ диэн били суолга көрсөн ааспыт учуутала билээччи буолар. Попов үрдүгэр түһэллэр. Туох да сыһыана суох уол мин буотах дии сатыыр. Оҕолор бэйэлэрин силиэстийэлэринэн Толоон уола түннүгү алдьаппыта бил-лэр. Анараа уол ийэлээх аҕата хомуньуустар. Сопхуос бастыҥ үлэһиттэрэ, чиэс бочуот бөҕөтө. Дьэ уолу оскуолаҕа учууталлар кытары мөрөйдөөһүннэрэ саҕаланар. Уол ким түннүктэри алдьаппытын кытары этэн көрөр. Бүтэһигэр хомуньуустар, бүтүн оройуоҥҥа аптарыатыаттаах ыаллар оҕолорун хаайыыга ыыттараары гынаҕын дуо. Убайдарыҥ бары хаайыылаахтар, эн да олорон кэлиэҥ, бэйэҕэр ылын диэн баран хаайтаран кэбиһэллэр. Соннук дьонтон кэлэйэн бэйэтин көмүскэммэккэ соннук сууттанан туох да сыһыана суох дьыалатыгар түбэһэн уол хаайыыга баран хаалар. Түөрт сыл буолан баран уол дойдутугар эргиллэр. Кэлээт да сарсыныгар Махсыымап диэн киһиттэн матаһыыкыл уларсан түөрт сыл анараатыгар интэрнээт иннигэр хаамсыбыт кыыһын көрсө түөрт көсиөөх сиэйэ диэн сиргэ ыстаннарар. Үс хонон баран төннөн иһэр, суолга участковай милиисийэ сатыы хааман иһэрин көрсөр. Участковай ааһан иһэр уолу куоластаан тохтотон, отделга бырах диэн көрдөһөр.
Дьэ бу тохтоон участковайы ылыыта, уол эбии түөрт сылга хаайыыга ыытыан хантан сэрэйиэй. Киһитин отделга аҕалар. Тугу да сэрэйэ илик уолга:- Көрсүбэтэх да ыраатта отделга киирэ сылдьыах- диир.
Отделга кэпсэтэ- кэпсэтэ киирэллэр онтон эмискэ онно олорор милиисийэ уолаттарга бу Попову эбисийээнньиккэ хаайан кэбиһиҥ диир. Уол бабат дии түһэр.
– Матаһыыкыллаах дьон ыскылааттан бурдук уораллар. Онно эн уорбаланаҕын .
– Хаайыыттан биэс хонуктааҕыта кэлбитим, туохпар сиэтээри бурдук уоруохпунуй – хайыы үйэ эбисийээнньиккэ хаайыллан туран быһаарсан көрөр.
Милиисийэлэр тахсан кэлээскэ матаһыыкыл багажнигын аспыттара биир куул бурдук сытар.
Уол ыксаан матасыыкыл хаһаайынын кытары көрүһүннэриҥ- диир. Матасыыкыл хаһаайына кэлэн:- Быраат дьыаланы бэйэҕэр ылын, мин атаҕа суох киһи хаайыыга бардым да тыыннаах эргиллибэппин. Хаайыыга аһынан- таҥаһынан хааччыйа туруом. Убайдарыҥ да олорбуттара, бэйэҥ да олорон кэллиҥ, сылдьыбыт сириҥ – диэн көрдөһүү бөҕөтүн көрдөһөр. Саамай кыра быраат оҥорботох дьыалатыгар иккиһин түөрт сылга хаайыыга баран хааллаҕа ол.
Бу, хайдах баарынан дьиҥнээх олохтон суруллубут кэпсээн бастакы төрөөбүт уол оҕону иитииттэн саҕалаан кэлин төрөөбүт уолаттар олохторо сибээстээҕин. Дэриэбинэ олоҕо барыта бэт, үүт-тураан курдук эрээри ис иһигэр киирдэххэ уустуктардаах. Бу кылгас кэпсээҥҥэ дьиҥнээх олоххо дьон- дьоҥҥо сыһыанын, сэнэһии- атаҕастаһыы да баарын көрдөрө сатаатым. Урукку салалтабыт, админстрация, милиисийэ үлэтин түмүгэр төһөлөөх уол оҕо олоҕо огдолуйбута буолуой, бэйэҕит сыаналааҥ. Бу сааһыран олорон санаатахпына бу Поповтар ийэлэрэ барахсан оҕолорун тустарыттан төһөлөөх хараастан, ытаан- соҥоон хас түүн утуйбатаҕа буолуой, ону ким да санаабатаҕа…
Аны дьиктитэ диэн ити буруйа суох хаайыыга барбыт уолаттарга олоро сылдьыбыттара үйэлэрин тухары саната сылдьар хара мэҥ буолар. Ол мэҥ оҕолоругар кытары бэриллэр.
